Thảm Họa Cháy ITC 2002: 60 Người Thiệt Mạng Giữa Trung Tâm TP.HCM
13 giờ 30 phút ngày 29/10/2002; giữa một buổi chiều bình thường tại trung tâm TP.HCM, ngọn lửa bất ngờ xuất hiện bên trong Trung tâm Thương mại Quốc tế ITC tại số 95–101 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, quận 1. Ban đầu đó chỉ là một đám cháy tại khu vực vũ trường Blue; nhưng chỉ trong thời gian ngắn, lửa và khói đen lan nhanh lên các tầng phía trên. Những người đang làm việc, mua sắm và tham gia các hoạt động bên trong tòa nhà lập tức rơi vào tình trạng hỗn loạn. Khi ngọn lửa được khống chế; 60 người đã thiệt mạng, 70 người khác bị thương. Vụ cháy trở thành một trong những thảm họa hỏa hoạn gây hậu quả nghiêm trọng nhất từng xảy ra tại TP.HCM.
Một buổi chiều bình thường biến thành thảm họa
ITC khi ấy là một trong những địa điểm thương mại nổi tiếng tại trung tâm thành phố. Tòa nhà được xây dựng trước năm 1975, từng được biết đến với tên Thương xá Tam Đa; bên trong có các quầy kinh doanh vàng bạc, mỹ phẩm, giày dép, văn phòng của nhiều doanh nghiệp và những khu vực dịch vụ. Vũ trường Blue nằm tại tầng 3 và đang trong quá trình sửa chữa vào ngày xảy ra thảm họa. Khoảng 13 giờ 30 phút; ngọn lửa bắt đầu xuất hiện. Chỉ khoảng 15 phút sau, khói đen dày đặc đã bao trùm phần trên tòa nhà. Điện bị cắt, các lối thoát trở nên khó tiếp cận và nhiều người mắc kẹt trên những tầng cao.
Ngọn lửa bắt đầu từ đâu?
Kết luận điều tra sau này xác định nguyên nhân vụ cháy không phải do chập điện như những nhận định ban đầu. Trong quá trình sửa chữa vũ trường Blue; các thợ hàn thực hiện việc hàn những bulông định vị trên trần. Xỉ và tia lửa hàn có nhiệt độ khoảng 1.600 đến 1.700 độ C bắn vào lớp xốp cách âm dễ cháy phía trên. Trong khi loại vật liệu này có thể bắt cháy ở nhiệt độ thấp hơn rất nhiều; không có biện pháp che chắn phù hợp được thực hiện. Từ một điểm cháy nhỏ trên lớp vật liệu cách âm, ngọn lửa nhanh chóng lan rộng và trở thành một đám cháy ngoài khả năng kiểm soát.
Vì sao lửa lan nhanh đến vậy?
Bên trong ITC khi đó tập trung rất nhiều vật liệu có khả năng bắt cháy; từ hàng hóa tại các cửa hàng, nội thất văn phòng cho tới vật liệu trang trí và cách âm. Cấu trúc của một tòa nhà cũ cùng hệ thống cầu thang hạn chế cũng khiến việc thoát nạn gặp nhiều khó khăn. Khi lớp xốp cách âm bắt lửa; khói độc và nhiệt nhanh chóng lan ra các khu vực xung quanh. Những tầng phía trên trở thành nơi đặc biệt nguy hiểm bởi nhiều người không thể xuống bằng cầu thang trong khi khói ngày càng dày đặc.
Những cánh tay cầu cứu từ cửa sổ
Khi lực lượng cứu hỏa đến hiện trường; một cảnh tượng hỗn loạn diễn ra ngay giữa trung tâm TP.HCM. Khói đen cuồn cuộn bốc cao hàng trăm mét; nhiều cửa sổ xuất hiện những người mắc kẹt đang vẫy tay cầu cứu. Một số người không thể chịu được sức nóng và khói đã tìm cách trèo ra ngoài cửa sổ; có người phải lựa chọn nhảy từ trên cao xuống. Những hình ảnh ấy sau này trở thành một trong những ký ức ám ảnh nhất đối với các chiến sĩ cứu hỏa từng tham gia vụ việc.
Hơn 200 lính cứu hỏa được huy động
Toàn bộ lực lượng chữa cháy của thành phố khi ấy được huy động. Khoảng 50 xe chữa cháy cùng hơn 200 cán bộ, chiến sĩ liên tục tiếp cận tòa nhà từ nhiều hướng. Xe thang được đưa lên các tầng cao để cứu những người mắc kẹt; trong khi các chiến sĩ khác mang thiết bị bảo hộ tiến sâu vào bên trong tìm người. Nhưng điều kiện tại hiện trường cực kỳ khắc nghiệt. Nhiệt độ cao, khói dày đặc và cấu trúc bên trong tòa nhà khiến việc xác định vị trí nạn nhân trở nên vô cùng khó khăn.
Cuộc chiến kéo dài nhiều giờ
Ngọn lửa bùng lên vào khoảng 13 giờ 30 phút nhưng phải mất nhiều giờ lực lượng chức năng mới có thể khống chế hoàn toàn. Trong những giờ đầu; hàng loạt xe cứu thương được điều tới hiện trường, các tuyến đường xung quanh ITC bị phong tỏa và các bệnh viện gần khu vực trung tâm tiếp nhận liên tục những người bị bỏng, ngạt khói hoặc chấn thương do tìm cách thoát khỏi tòa nhà. Sau khi lửa tắt; bên trong ITC chỉ còn lại một không gian cháy đen, đổ nát và ngổn ngang. Công tác tìm kiếm nạn nhân tiếp tục được tiến hành giữa những phần công trình bị hư hỏng.
60 người không bao giờ trở về
Kết quả cuối cùng xác định 60 người đã thiệt mạng và 70 người khác bị thương. Nhiều người tử vong do ngạt khói và sức nóng; những người khác bị bỏng hoặc chấn thương trong quá trình tìm đường thoát hiểm. Thiệt hại tài sản được cơ quan điều tra xác định ở mức hơn 32 tỷ đồng theo giá trị thời điểm năm 2002. Nhưng thiệt hại lớn nhất không thể đo bằng tiền; 60 gia đình mất đi người thân chỉ sau một buổi chiều.
Một tia lửa hàn và hậu quả không thể đảo ngược
Điều khiến vụ cháy ITC trở thành một bài học đặc biệt đau xót chính là nguồn gốc của nó. Thảm họa không bắt đầu từ một vụ nổ lớn hay một hiện tượng bất thường; nó bắt đầu từ những tia lửa phát sinh trong quá trình sửa chữa. Nếu vật liệu dễ cháy được che chắn; nếu công việc hàn được giám sát chặt chẽ; nếu các quy định phòng cháy chữa cháy được thực hiện đầy đủ, hậu quả có thể đã hoàn toàn khác. Kết luận điều tra cho thấy nhiều cá nhân liên quan biết khu vực hàn nằm gần vật liệu dễ cháy nhưng vẫn không áp dụng đầy đủ biện pháp bảo vệ.
11 người phải chịu trách nhiệm hình sự
Sau quá trình điều tra và xét xử; nhiều người liên quan đến việc sửa chữa vũ trường, quản lý ITC và công tác phòng cháy chữa cháy bị truy cứu trách nhiệm. Tòa án xác định những sai phạm trong việc tổ chức thi công, giám sát công việc hàn cũng như việc thực hiện các quy định phòng cháy đã góp phần dẫn tới hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. 11 người sau đó phải nhận các mức án tù liên quan đến vi phạm quy định phòng cháy chữa cháy và thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng.
ITC sau trận hỏa hoạn
Sau vụ cháy; tòa nhà từng là một trung tâm thương mại đông đúc trở thành một khối công trình cháy đen giữa trung tâm thành phố. Toàn bộ nhiều khu vực văn phòng, cửa hàng và tài sản bên trong bị phá hủy. Các cơ quan điều tra phải làm việc trong nhiều ngày giữa hiện trường đổ nát để xác định nguồn cháy và diễn biến của thảm họa. Với những người từng chứng kiến sự kiện; hình ảnh cột khói đen khổng lồ giữa trung tâm TP.HCM và những người mắc kẹt tại cửa sổ trở thành ký ức rất khó quên.
Bài học từ thảm họa ITC
Hơn hai thập kỷ đã trôi qua; nhưng vụ cháy ITC vẫn cho thấy một bài học không bao giờ cũ. Một đám cháy lớn đôi khi không bắt đầu bằng một sự cố quá phức tạp; chỉ một tia lửa tại sai vị trí, một lớp vật liệu dễ cháy và một vài biện pháp an toàn bị bỏ qua cũng có thể tạo ra hậu quả không thể đảo ngược. Với những tòa nhà tập trung đông người; lối thoát hiểm, hệ thống báo cháy, vật liệu chống cháy, công tác giám sát thi công và khả năng phản ứng trong những phút đầu tiên đều có thể quyết định sinh mạng của hàng trăm người.
60 người đã không thể trở về nhà sau buổi chiều ngày 29/10/2002. Và có lẽ đó cũng là lý do thảm họa ITC vẫn cần được nhắc lại; không phải để khơi lại những hình ảnh đau buồn, mà để chúng ta hiểu rằng an toàn phòng cháy không bao giờ là một thủ tục có thể làm cho có. Một tòa nhà có thể xây dựng lại; tài sản có thể tạo ra lần nữa; nhưng một sinh mạng khi đã mất đi thì không có bất kỳ công trình hay công nghệ nào có thể đưa họ trở về.
